Dünya Tıbbını Yöneten Kozanlı: Eczacılığın Babası Dioscorides

Modern Botaniğin Anadolu’daki Kayıp Babası: Anazarboslu Dioscorides

Günümüzde tıp ve eczacılık dünyasının temellerini atan ismin, Anadolu’nun kalbinde, bugünkü Adana’nın Kozan (Sis) ilçesi sınırlarındaki Anazarva (Anazarbos) antik kentinde yetiştiğini kaçımız biliyoruz? Modern botaniğin ve farmakolojinin kurucusu kabul edilen, Osmanlı kaynaklarında Skoridos adıyla anılan Dioscorides Pedanius, bin beş yüz yıl boyunca hekimlerin başucu kaynağı olan dev eseriyle tarihe damga vurdu.

İmparatorların Hekimi, Bitkilerin Bilgini

MS 40-90 yılları arasında yaşayan Dioscorides, eğitimini İskenderiye ve Atina’da tamamladıktan sonra Roma ordusunda görev aldı. İmparator Neron ve Vespasianus dönemlerinde ordu hekimi olarak Anadolu ve Doğu illerini karış karış gezdi. Bu yolculukları sırasında bitkilerin tedavi edici gücünü gözlemleyerek tıp dünyasını değiştirecek olan "De Materia Medica" (Tıbbi Malzeme Üzerine) adlı eserini kaleme aldı.

1500 Yıl Boyunca Değişmez Kaynak: De Materia Medica

Dioscorides’in 5 bölümden oluşan bu dev eseri; 600’den fazla bitkisel, 35 hayvansal ve 90 kadar inorganik maddeyi içeriyordu. Anadolu florasının en eski ve en önemli kaydı olan bu kitap, Orta Çağ’dan Rönesans’a kadar tıp dünyasının anayasası kabul edildi. Eser, 9. yüzyılda Süryanice ve Arapçaya (Kitab-al Haşayiş) çevrilerek Doğu tıbbına da ışık tuttu.

Paha Biçilemez Bir Hazine: İstanbul’dan Viyana’ya Yolculuk

Eserin günümüze ulaşan en eski ve değerli nüshası, MS 512 yılında Prenses Juliana Anicia için hazırlanan ve "Viyana Kodeksi" olarak bilinen resimli yazmadır. Bu paha biçilemez hazinenin hikayesi ise oldukça çarpıcıdır: Kanuni Sultan Süleyman’ın başhekimi Musa bin Hamon’un ailesinde bulunan bu nadide eser, 1560’lı yıllarda Avusturya elçisi O.G. Busbecq’in dikkatini çeker. Busbecq, imparatoruna yazdığı mektupta; "İstanbul’da koca bir hazine bıraktım, fiyatı çok yüksek ama bu eseri esaretten kurtarmalıyız" diyerek kitabın önemini vurgular. Sonuçta 100 altın düka karşılığında satın alınan eser Viyana’ya götürülür ve halen Avusturya Milli Kütüphanesi'nde en kıymetli parçalardan biri olarak korunmaktadır.

Kutsal Toprakların Unutulan Mirası

Bugün tıp ve eczacılık fakültelerinde adı anılan Dioscorides, aslında bizden biri; bir Anazarbosludur. Bitkilerin mekaniğini ve bütüncül sağlığı keşfeden bu deha, doğup büyüdüğü topraklarda bugün çok az kişi tarafından tanınıyor. Oysa onun 2000 yıl önce tarif ettiği bitkilerin çoğu, bugün hâlâ Anadolu ve Akdeniz tıbbında şifa dağıtmaya devam ediyor.

Editör Notu: Bu haber, Fitoterapist ve Aromaterapist Mehmet Karataş’ın derlemeleri ve araştırmaları ışığında hazırlanmıştır.

Kaynakça;

Allbutt, T. Clifford (1921). Roma'da Yunan tıbbı . Londra: Macmillan. Bruins: Codex Constantinopolitanus : Palatii Veteris NO. 1 Bölüm 1: Makalenin Kopyalanması; Bölüm 2: Yunanca Metin; Bölüm 3: Çeviri ve Yorum Bruins, EM (Ed.) Forbes, Andrew; Henley, Daniel; Henley, David (2013). Sağlık ve Refah : Bir Ortaçağ Rehberi'nde 'Pedanius Dioscorides' . Chiang Mai: Cognoscenti Kitapları. Hamilton, JS (1986). "Tıp mesleği üzerine Scribonius Largus". Tıp Tarihi Bülteni . 60 (2): 209–216. PMID 3521772 . Bilmece, John (1980). "Dioscorides" (PDF) . Catalogus Translationum et Commentariorum . Bilmece, John M. (1985). Eczane ve tıpta Dioscorides . Austin: Texas Sadek, MM (1983). Dioscorides'in Arapça materia medica'sı . Québec, Kanada: Les Éditions du sphinx. ISBN 2-920123-02-5. Scarborough, J .; Nutton, V. (1982). "Dioscorides'in Materia Medica'sının Önsözü: giriş, çeviri ve yorum". Philadelphia Doktorlar Koleji'nin İşlemleri ve Çalışmaları . 4 (3): 187–227. PMID 6753260 . Adnan Ataç, Vedat Yıldırım, "Osmanlı Hekimleri ve Dioscorides'in De Materia Medica'sı", Osmanlı Tarihi Araştırma ve Uygulama Merkezi Dergisi, Sayı 15, 2004. Baytop Turhan, Mat Afife (haz.),’Türk Eczacılık Tarihi,’’ İstanbul: İstanbul Üniversitesi Yayınları,2001 Baytop Turhan,’’Anazarbalı Dioskorides’’ –Sandoz derg.1.10.(1997) Busbecq, O.G.’’Türk mektupları 301’’, çeviren: H. Cahit Yalçın İstanbul (1939) Şehvaroğlu, B.N. :’’Dioscorides’in Materia Medica’sı ve tesirleri’’-Eczacılık Bült.3 (3):37 (1961) ^ Baytop Turhan, Mat Afife (haz.),’’Türk Eczacılık Tarihi’’, İstanbul: İstanbul Üniversitesi Yayınları,2001, s.21 ^ Busbecq, O.G.’’Türk mektupları 301’’, çeviren: H. Cahit Yalçın İstanbul (1939)